Định nghĩa

1. Danh từ:
   • Ngôn ngữ đã chết: Một ngôn ngữ mà không còn ai trong cộng đồng sử dụng như tiếng mẹ đẻ để giao tiếp hằng ngày nữa. Nó có thể vẫn được nghiên cứu, học thuật hoặc sử dụng trong một số nghi lễ tôn giáo nhất định, nhưng không còn phát triển tự nhiên thông qua giao tiếp của một cộng đồng bản ngữ.

Ví dụ sử dụng

• Danh từ:
  • Tiếng Latinh được coi là một tử ngữ cổ điển, từng là ngôn ngữ của Đế chế La Mã.
  • Các nhà ngôn ngữ học nghiên cứu những tử ngữ để hiểu về lịch sử và sự tiến hóa của ngôn ngữ loài người.
  • Tiếng Phạn (Sanskrit) là tử ngữ nhưng vẫn có ảnh hưởng sâu sắc đến nhiều ngôn ngữ ở Nam Á và được dùng trong các văn bản tôn giáo Hindu.

Các cách sử dụng nâng cao

• "Tử ngữ" trong ngữ cảnh học thuật: Thuật ngữ này thường được sử dụng trong ngôn ngữ học lịch sử và xã hội học ngôn ngữ để phân biệt với "sinh ngữ" (ngôn ngữ đang sống và được sử dụng).
  • Việc phân loại một ngôn ngữ là tử ngữ không có nghĩa là nó hoàn toàn biến mất, mà là nó đã ngừng quá trình biến đổi tự nhiên.

Biến thể và từ gần giống

• Sinh ngữ (danh từ): Ngôn ngữ đang sống, vẫn được một cộng đồng sử dụng làm ngôn ngữ mẹ đẻ để giao tiếp hằng ngày và không ngừng phát triển. (Ví dụ: tiếng Việt, tiếng Anh).
• Ngôn ngữ cổ (cụm danh từ): Chỉ chung các ngôn ngữ đã tồn tại trong quá khứ. Không phải mọi ngôn ngữ cổ đều là tử ngữ nếu chúng vẫn có hậu duệ là các sinh ngữ hiện đại.
• Ngôn ngữ không còn bản ngữ (cụm danh từ): Cách diễn đạt mô tả chính xác hơn về tình trạng của một tử ngữ.

Từ đồng nghĩa

• Ngôn ngữ đã tuyệt chủng: Cách nói nhấn mạnh vào sự biến mất của ngôn ngữ đó khỏi đời sống giao tiếp thông thường.
• Ngôn ngữ chết: Cách nói thông tục, trực tiếp hơn của "tử ngữ".

Lưu ý về cách dùng

• Tử ngữ là một thuật ngữ chuyên ngành nhưng cũng được dùng phổ biến. Nó mang tính mô tả khách quan, không hàm ý tiêu cực về giá trị văn hóa hay học thuật của ngôn ngữ đó.
• Cần phân biệt với ngoại ngữ: Một ngoại ngữ (như tiếng Anh đối với người Việt) là một sinh ngữ đối với cộng đồng bản ngữ của nó.

1. d. Ngôn ngữ xưa, ngày nay không ai dùng để nói nữa; phân biệt với sinh ngữ. Tiếng Latin, tiếng Sanskrit là những tử ngữ.